روژ ژمێرا پێغه مبر (ص) ژولادهتێ حه تا وه فاتێ

ئه ڤه تاريخ ژ كتێبا (تاريخا قورئانێ) هاتيه وه رگرتن و وه رگێرِان , گه رچ تاريخك كورته , به لي هيڤي ئه وه ب ڤي كورتيا خوه ڤه زانينك باش ده ست خوه ندڤانێن وه فاتنامێ بێخت , و رێ ڤه كه ريت بو وايێت كو دڤێن ل ڤێ بارێدا ته حقيق بكن.

هنك تشت هاتنه كورت كرن و بووان عه لامه ت هاتنه دانان, پێشيا خوه ندنا تاريخێ, لازمه هون دگه ل نيشانا ناس ببن.

1 – ئه گه ر دوَيڤ ره قه ما تاريخي ره حه رفا (ز) بێت كورتێ تاريخا زايينييه (ميلادي) بو نمونه : 570ز: ياني سالا 570 ميلادي.

2 - (پ ب) نيشانا پێشيا بعستنێيه (پێغه مبه ر) بو نمونه : (65 پ ب) ياني 65 سالا پێشيا بعستێ.

3 – (ب) نيشانێ پشتي بعستێيه , بو نمونه : 3 ب مسلمان بينا لال حه به شي: ياني سالا پاش پێغه مبه ريێ بلال هاتيه سه ردينێ ئسلامێ.

4 – (ه) سالا هجرييه , 2 ه قبلا مسلمانا هات گهورين , ياني گهورينا قبلێ ل سالا دوێ هجره تا پێغه مبه ر دابيه .

5 – (پ ه) نيشانێ پێشيا هجره تێيه .

تاريخێن پێشيا هجره تي

545 ز = 65 پ ب = ژ دايك بينا عه بدالله كورِێ عه بدل مته لب بابێ پێغه مبه ر (ص) .

562 – ز = 41 پ ب = وه فاتا عه بدالله بابێ پێغه مبه ر(ص).

صبهاد شه مي 20 ئوت 570 ز = 12 ربيع الاول 40 پ ب = ژ دايكبينا پێغه مبه ر (ص) گوره كي گوتنه ك دي).

19 ئان 21 ربيع الاول 40 پ ب = پشتي دانينا ناڤ و دانا عه قيقي پێغه مبه ردان دايينێ (حه ليما سه عدي).

576 ز = وه فا ئامنێ, دايكا پێغه مبه ر (ص) .

578 ز = وه فاتا عه بدل مته لب باپيرێ پێغه مبه ر (ص).

582 ز = پێغه مبه ر (ص) بو جارا ئه ول دگه ل مامێ خوه ئه بوتالب چو سه فه رێ.

590 ز = 20 پ ب = پێغه مبه ر (ص) كه ته ناڤ (حلف الفضول) ي.

595 ز = 15 پ ب = سه فه را ددوي يا پێغه مبه ر(ص) كوبو خه ديجێ چو تجاره تێ, دوهه يڤ و بيست و پينج روژا پشتي زڤرينا ژ سه فه رێ دگه ل خه ديجێ زه وجي.

598 ز چ پ ب = خه ديجێ به ندێ خوه يێ 8 سالي (عه بد) زه يد كورێ حارسه دا پێغه مبه ر (ص) و پێغه مبه ر ژي ئه و ئازا كر.

600 ز = 10 پ ب = ژ دايك بينا زه ينه ب كه چا پێغه مبه ر (ص) (و پێش وێدا ژي قاسم و گه يب و روقيه هاتبين دنيايێ و پشتي وێ ژي , اُم كُلپم هات دنيايێ).

605 ز = 5 پ ب = كه عبه خراب بيبي ديسا چێكرن (روژا دشه مێ).

610 ز = 6 هه يڤا پ ب = ده ورانا ديتنا خه ونێ راست (خه ونێن پێغه مبه ر (ص) راست ده ر دكه تان).

دشه م 18 ژوئن 610 ز = 27 رجب ب = ئه ولين وه حي ل چل ساليێ داب وَ پێغه مبه ر هات (سه ر گوتنه كي).

دشه م 6 ئوت 610 ز = 17 ره مه زان 1 ب = گوره كي گوتنه ك دي ئه ولين وه حي (5 ئايه تێن ئه ولێ سوره تي عه له ق) نميژا وستا ب دو ره كعه تا هات خارێ, موسلمان بونا خه ديجه , عه لي, زه يد و ئه بوبه كر.

11 ئوت 610 ز = 20 جمادي الاخر 2 ب = ژ دايك بينا فاتما زه هرا (س).

611 ز = 2 ب = موسلمان بونا حه مزه , مامێ پێغه مبه ر , عوسمان كورێ عه فان, زوبه ير كورێ عه وام, عه بدره حمان كورێ عه وف ,سه عدي كورێ ئه بي وه قاس , ئه بوزه ر غه فاري و خه باب كورێ ئه ره ت.

612 ز = 3 ب = ئه شكه ره كرنا رساله تێ = انژارا عشيره تێ – ئه شكه ره بينا ئسلاما عه مار و سمه يا دايكا وي و سوهه يب و بلال و مقداد – خه باتا خه ف ل مالا ئه رقه م.

614 ز = 5 ب = ئه ولين هجره تا مسلمانا (11 مێر و 4 ژن) بو حه به شێ.

615 ز = 6 ب = موسلمان بونا عومه ر كورێ خه تاب ل 35 ساليێ دا ل مالا ئه رقه م.

615 ز = نێزێكێ خلاسبينا 6 ب = قوره يشي يا هاشمي و به ني له موته لب ئه زيه ت كرن (فتنا ئه ول) – شه هيد بينا سمه يێ ئه ولين شه هيدا ئسلامي – هجره تا دويێ موسلمانا بوَ حه به شي (83 مێر و 18 ژن).

30 ئاوريل 615 ز = ئه ولێ محرمێ 7 ب = حه رماندنا موسلمانا دگه ل ئه بوتالب و به ني هاشم و به ني موته لب و چه په ر گرتنا وا ل شعبا ئه بوتالب دا.

618 ز = 9 ب = شق القمر (ل شعبا ئه بوتالب دا).

11 دشامير 618 ز = نيڤه كا رجب 9 ب = شكه ستنا محاصرێ و ده ركه تنا ژ شعبا ئه بوتالب.

6 فوريه 619 ز = رمضان 10 ب = وه فاتا ئه بوتالب , ناڤێ وێ سالێ كرن (عام الحزن).

9 فوريه 619 ز = 15 رمضان 10 ب = وه فاتا خه ديجێ.

619 ز = شوال 10 ب = پێغه مبه ر دگه ل سوده كه چا زه معه ت زه وجي – عايشه كه چا ئه بوبه كر مه هر كر.

619 ز – 26 شوال 10 ب = ب سه فه ر چو گائفێ .

دشه م 14 ژانويه 621 ز = 27 رجب 12 ب = ئسراآ و معراج – واجب بينا نمێژێ ب دوره كه عه تا (ل سه ر گوتنه كي).

دشه م 4 مارس 621 ز = 17 رمضان 12 ب = ئسراآ و معراج – واجب بينا نمێژێ دوره كعه تا سه ر گوتنه ك دي.

621 ز = ژي الحجه 12 ب = ئه ولين به يعه تا عه قه به (به يعه تا ژنا) – هاتنا حوكمێ حه راميا دزيێ و زنايێ و كوشتنا زار و كاو بێ به ختي يێ – كرنا نمێژا جومعه ل مه دينێ ب ئمامه تيا ئه سعه د كورێ زواره ئان مه سعه ب (سه ر گوتنه كي).

622 ز = ل نيڤه كا سالا 13 ب = ئه ولين مهاجرێ موسلمان ئه بو سه له مه چو بولايێ مه دينێ.

622 ز = زي الحجه = به يعه تا دوێ يا عه قه بێ (به يعه تا حه رب) = فتنا ددوێ ده سپێ بي و قوره يشي يا گه نگي دام وسلمانا.

حه تا ڤێ تاريخێ گه لك حوكمێن ئسلامي هاتبين خارێ يێن وه ك: واجب بينا قه نجي يا دگه ل دايبابان – حه راميا فه حشايێ – حه راميا كوشتنا خه لكێ ب نه حه قي – حه راميا خارنا ب نه حه ق ژ مالێ يه تيم – واجبيا خيانه ت نه كرنێ ل كشاندنێ دا – واجبينا عه دل و پێك ئانينا سوز و قرارا – نه هيا ژ نه قه نجي يێ, حه راميا خارنا مرار و گوشتێ براز و حه چي تشتا پێ ناڤێ ژ بلي خودابێت سه ر ژێكرن, و چه ند حوكمێن دي.

تاريخ پشتي هجره تێ

پێشه م 1 صفرا ه = 15 ئوت 622 ز . ده سپي بونا هجره تا موسلمانا ژ مه كێ بوَ مه دينێ.

دشه م ئه ولێ ربيع الاول 1 ه 17 سپتامبر 622 ز = هجره تا پێغه مبه ر (ص) ژ مه كه هێ بو مه دينێ ده سپي بو.

پێشه م 4 ربيع الاول 1 ه = پشتي 3 روژا مايي ل شكه فتا (پور) كه ت رێ بوَ مه دينێ.

12 ربيع الاول 1 ه = پێغه مبه ر گها (قُباآ)ي ل چار فه رسه خي يێ مه دينێ – چه ند روژا پاش هنگێ عه لي كورێ ئه بوتالب , فاتمه الزهرا (س) , ئوم ئه يمه ن و چه ند كه سێن دي گه هشتن قوبايێ – چێبينا مزگه فتا قوباي ئه ولين مزگه فتا موسلمانا ب ده ستي عه مارێ ياسر.

روژا جمعه 19 ربيع الاول 1 ه = 2 ئوكتوبر 622 ز = پێغه مبه ر (ص) ئه ولين نمێژا ل مزگه فتا به ني سالم دا كر (مزگه فتا جمعه ).

يێك شه م 12 ربيع الاْْخر 1 ه = دوره كعه ت سه ر نمێژا نيڤرو ئيڤقار و عه شايي ڤه زێده بين, (هه ر يێك بين چار ره كعه ت بو وا كه سێت كو د سه فه ريدا نه بن).

جماد الپاني 1 ه = ئسلاما سه لمانێ فارسي – كرنا نمێژا مريا.

شعبان 1 ه = چێكرنا ده سته براتيا ئاخره تي (اُخُوت) ناڤ مهاجر و ئه نسارا دا.

سريا حه مزه يێ كورێ عه بدل مته لب بو (عيص).

شوال 1 ه = ته مام بينا چێكرنا مزگه فتا پێغه مبه ر (مسجد النبي) زه وجينا پێغه مبه ر(ص) دگه ل عايشێ – هاتنا حوكمێ خونگرتنێ (ديه ) و قصاص و بانگێ (اذان).

دشه م 12 صفر 2 ه = ئزنا جهادێ هات دايين – غه زوا (ئه بوا) ئه ولين غه زوه – مه هر كرنا فاطما زه هرا ل عه لي كورێ ئه بوتالب.

ربيع الاول 2 ه = غه زوا بوواگ.

جمادي الاولي 2 ه = غه زوا عوشه يره .

جمادي الاخر 2 ه = به درا ئه ول.

پێشه م 15 رجب 2 ه = (سه رگوتنكي) قبله هات گوهه رين.

يێك شه م 15 شعبان 2 ه = واجب بينا روژيا هه يڤا ره مه زانێ.

يێك شه م 15 شعبان 2 ه = گوهه رينا قبله تێ ژ ئاليێ به يت له موقه ده سێ بو ئاليێ كه عبێ دوێ يا نمێژا نيڤرودا د مزگه فتا به ني سالم (گوتنا مه شهور).

دشه م 17 ره مه زان 2 ه = غه زوا به درا مه زن (بدر كبري) .

26 ره مه زان 2 ه = زڤرينا ژ حه ربا به در = وه فاتا روقيه كه چا پێغه مبه ر (ص) كه چا پێغه مبه ر(ص) - مرنا ئه بوله هب پاش وێ هندێ كو گروبويي و كه سێ خولێ نه دكر خودان.

جمعه 28 ره مه زان 2 ه = نمێژا عه يدا ره مه زاني َ = فترا مه ها ره مه زاني – سريا عومه ير كورێ عه دي بو كوشتنا ئه سما كه چا مه روان.

سێ شه م 15 شوال 2 ه = غه زوا (بني قينفاع) = پشتي ڤێ غه زوێ خومس هات گرتن (گوره كي گوتنكي).

شوال 2 ه = سريا سالم كورێ عومه ير بو كوشتنا ئه بي عه فه ك.

جمعه ئه ولێ ژي الحجه 2 ه زه وجينا عه لي و فاتمێ .

يێك شه م 10 ژي الحجه 2 ه = عه يدا قوربانێ – نمێژا عه يدا قوربانێ – دانا قورانيێ.

ژي الحجه 2 ه = غه زوا سه ويق.

دوشه م 15 محرم 3 ه = غه زوا غه ته فان (ژي امر).

ره بيع الاول 3 ه = زه وجينا عوسمان كورێ عه فان دگه ل ئوم كولسوم كه چا پێغه مبه ر (ص) .

15 ربيع الاول 3 ه = سريا محمدێ كورێ موسلمه بو كوشتنا كه عبێ جهوێ.

جمعه جمادي الاولي 3 ه = غه زوان بحران.

جمادي الاخر 3 = سريا زه يد كورێ حارسه بو (قه ره دێ).

شعبان 3 ه = زه وجينا پێغه مبه ر(ص) دگه ل حه فسا كه چا عومه رێ كورێ خه تاب.

ره مه زان 3 ه = زه وجينا دگه ل زه ينه ب كه چا خوزه يمه (اُمُ المساكين) .

شه مي 7 شوال 3 ه = غه زوا ئوحود (15 شوالي ژ گوتنه ) - شه هيد بينا حه مزه مامێ پێغه مبه ر(ص) .

دشه م 16 شوال 3 ه = غه زوا (حمرأآُ الاُسد).

صفر 4 ه = رێكرنا عه مر كورێ ئومه يه و سه لمه يێ كورێ ئه سله م بوَ سه ر ئه بوسفيان.

ربيع الاول 4 ه = غه زوا به ني نچير.

ربيع الاول 3 ه = حه رام بونا عه ره قێ.

جمادي الاولي 4 ه = غه زوا ژات الرقاع ل 3 ميلي يێ مه دينێ (هنه كا گوتيه 9 محرم 5 ه).

جمادي الاولي 4 ه = هاتنا حوكمێ كرنا نمێژا ترسي (صلاه الخَوف).

شعبان 4 ه = غه زوا به درا پاشي.

شوال 4 ه = زه وجينا دگه ل (ام سلمه و هندا كه چا ئه بوئومه يي مه خزومي.

شوال 4 ه = ره جما ژن و مێركێ زنا كه رێن جهوێ.

4 ه = هاتنا حوكمێ كورت كرنا نمێژا موسافر = حه دێ زنا و دزيێ – حه راميا زه وجينا دگه ل ژن و مێرێ زنا كار.

صفر 5 ه = نازل بينا ئايه تا حجابێ (چارشه ڤ) و حومێن گرێدايي ب ژنكا ڤه – زه وجينا پێغه مبه ر(ص) دگه ل زه ينه با كه چا جه حش و ئوميمه كه چا عه بدل مته لب.

ربيع الاول 5 ه = غه زوا (دومه الجندل).

شعبان 5 ه = غه زوا (بني المصگلق).

شعبان 5 ه = حادسا ئفكێ.

شعبان 5 ه = هاتنا حوكمێ (قژف)ێ .

ره مه زان 5 ه = زه وجينا دگه ل جوويريه كه چا حارپ ره ئيسێ (بني المصگلق)

شوال 5 ه = غه زوا خه نده ق (ئه حزاب) (ژ 8 حه تا 23 ژي القعده مه دينه ل خوحاسرێ دابي و ل 24 ژي القعده دا شه ر خلاسبي).

يێك شه م 7 ژي القعده 5 ه = غه زوا (بني قريڤه ) (25 روژا ئه و موحاسره كرن).

ژي القعده 5 ه = ته وبا ئه بولبابه .

5 خ = كرنا نمێژا خسوفێ (خراڤبينا هه يڤێ).

دشه م 10 محرم 6 ه = سريا (محمد بن مسلمه ) بو (قرگا).

سێ شه م 1 ربيع الاول 6 ه = غه زوا (عسفان).

ربيع الاول 6 ه =سريا عمر بن الخگاب – سريا هلال سريا عكاشه بن محصن اسدي – غه زوا ژي قره د.

جمادي الاولي 6 ه = نازل بينا حوكمێ موفسدا و محاربێن دگه ل خودێ و ره سولێ وي.

شعبان6 ه = هاتنا حوكمێ رعايه ت كرنا عداله ت و ته قوايێ ل شه ر دا.

ره مه زان 6 ه = كرنا نمێژا بارانێ (استسقا).

شوال 6 ه = واجب بينا حه جێ كو حه تا 9 ه پاشكه ت .

يێك شه م ئه ول ژي القعده 6 ه = غه زوا حوده يبيێ (سولحا حوده يبيه ) – به يعه تا رضوان (شجر) – حورمه تا هه يڤێن حه رام – ئحرام – ئجازا دفاعێ ل هه يڤێن حه رام دا – الحرمات قصاص – ئجازا كێم كرنێ ژ مالێ غاصب - لازميا رعايه تا ته قواي ل موجازاتا دا.

6 ه = حوكمێ كه فارێ بو (ڤهار) ل حاد سائوس كورێ صامت دگه ل ژنا وي, خولێ – حوكمێ ئيلائێ.

محرم 7 ه = پێغه مبه ر(ص) شه ش نه فه ر دگه ل ناما رێكرن بال, ئه سحه مه يي نه جاشي (حه به ش) قه سه رێ رومێ, په رويز خسرو (ئيران) جزير بن مينا (مقه وقس) حاكمێ ئسكه نده ريێ, حارپ بن ئه بي شه مر (سه روكي غه سان) و هه وزه بن عه لي (سه روكێ يه مامێ).

محرم 7 ه = غه زوا خه يبه رێ و مێرانيا ئمام عه لي ل كَه لها قموسێ – هاتنا حوكمێ نمێژا قه زايێ و حوكمێ قه سامێ – زه وجينا دگه ل سه فيێ كه چا حويي جهوێ – خارنا ژه حريكريا زه ينه ب كه چا حارس جهوێ .

محرم 7 = ته سليم بينا فه ده كي = غه زوا (وادي القري).

ژي القعده 7 ه = زه وجينا دگه ل مه يمونا كه چا حارس كورێ عه بدلمته لب.

ژي االحجه 7 ه = زڤرينا خاتب ژ بال موقه وقس و هاتنا ماريا قبتيه بو مه دينێ – چێكرنا مه نبه رێ بوَ پێغه مبه ر (ص).

8 ه = زه وجينا دگه ل ماريا قبتي – رێكرنا نامێ بوجه به ل بن ئه يهه م پاشايێ غه سانو

صفر 8 ه = مسلمان بينا خالد بن وه ليد و عه مر بن عاس – ته يه موما عه مز ژ به دل غوسلا جنابه تێ.

ره مه زان 8 ه = هاتنا حوكمێ دانا زكاتێ.

دشه م 10 ره مه زان 8 ه = پێغه مبه ر(ص) پشتي نمێژا ئيڤاري (عصر) ب نيه تا فه تحا مه كه هێ ژ مه دينێ ده ركه ت.

پێشه م 20 ره مه زان 5 ه = فه تحا مه كه هێ – شكێناندنا پوتا – به يعه ا نساآ.

شه مي 6 شوال 8 ه = ده ركه تنا ژ مه كه هێ.

چارشه م 10 شوال 8 ه = غه زوا حونه ين و هوَزان.

سێ شه م 16 شوال 8 ه = غه زوا تائف (هه ژده روژا ده وام كر).

چارشه م 18 ژي العقده 8 ه = عومرا ره سولێ خودێ (ص) و زڤرين بو جه عرانێ.

پێشه م 19 ژي القعده 8 ه = پێغه مبه ر (ص) رێكه ت بو لاي مه دينێ , 27 ژي القعده 8 گها مه دينێ.

زي الحجه 8 ه = وه فاتا زه ينه با كه چا پێغه مبه ر (ص) وه لاده تا ئبراهيم كورێ پێغه مبه ر(ص) ژ ماريا قبتيه – رێكرنا نامه يه كي دگه ل عه لاآ بو مه نزر پادشاهێ به حره ينێ – رێكرنا عه مري عاس دگه ل نامێ بال كورێن جوله ندێ پادشاهێ عومانێ – گرتنا جزيێ ژ مه جوسييان.

ئه وائلێ محرم 9 ه = ڤه قه تاندنا هنكا, بو كومكرن و گرتنا زه كاتێ.

رجب 9 ه = كه عب زهير شاعر مه شهور عه ره ب مسلمان بي.

رجب 9 ه = غه زوا ته بوك (20 روژا ل وێده رێ ما) – صولحا ئه كيده ر پادشاهي (دومه الجندل) دگه ل پێغه مبه ر ص.

شعبان 9 ه = ئه سحابێن عه قه بێ قه سدا حانێ پێغه مبه ر (ص) كرن – خرابكرنا مزگه فتا چرار.

ره مه زان 9 ه = هاتنا پێغه مبه ر بو مه دينێ – هاتنا حوكمێ لعانێ بو موته خه لف و توبه كه را, - وه فاتا (اُمُ كُلسوم) كه ا پێغه مبه ر (ص) .

ژي الحجه 9 ه = رێكرنا حه زره تي ئه بوبه كر (ر) بو حه جێ – نازل بينا سوره تێ به رائه ت – چونا ئمام عه لي (س) ژ لاي پێغه مبه ر ڤه (ص) بوحه جێ و خوندن و ته بليغكرنا ڤي سوره تي و گوتنا ئه حكامێن حه جێ.

10 ه = هاتنا وه كيلێن عه شيرا با ل پێغه مبه ر (ص) زه وجينا پێغه مبه ر (ص) دگه ل فروێ خوشكا ئه بوبه رك (ر).

محرم 10 ه = موباهله – هاتنا فيروز ديله مي بو مه دينێ – مسلمان بينا ئيرانيێن يه مه نێ.

ربيع الاول 10 ه = وه فاتا ئيبراهيم كورێ پێغه مبه ر (ص) ژ ماريا قبتي ل 16 هه يڤي يێ ده – كسوف (روژ خراڤبين) و ئه ولين نمێژا كسوفێ ب جماعه ت هات كرن.

دشه م 27 ژي القعده 10 = پێغه مبه ر (ص) ب نيه تا حه جێ ژ مه دينێ ده ركه ت.

د شه م 4 ژي الحجه پێغه مه بر(ص) گه ها مه كه هێ.

سێ شه م 5 ژي الحجه 10 ه = زڤرينا ئمام عه لي ژ يه مه نێ بو مه كه هێ.

8 ژي الحجه 10 ه = حجه الوداع – 9 ژي الحجه ل عه ره فاتێ خوگبا پێغه مبه ر و به يان كرنا ئه حكامێن شه ريعه تێ ل بارا حه جێ – هاتنا وه فدا موحارب .

دشه م 18 ژي الحجه 10 ه = غه دير خوم .

چارشه م20 ژي الحجه 10 ه = كه مينا هنه كان لسه ر رێكا پێغه مبه ر (ص) ل عه قه با ئورساي.

ئه وائلێ 11 ه = ێكرنا نامێن پێغه مبه ر(ص) - په يدا بينا موسه ليمێ كژاب (ده ره وكه ر) ل به ني حونه يفا يه مامێ .

محرم 11 ه = هاتنا وه فدا نه خه ع ژ قه بيلێن يه مه نێ (ئاخرين وه فد).

صبها دشه مێ 28 صفر ئان 12 ربيع الاول 11 ه = ئاخرين خوتبا پێغه مبه ر (ص).

نيڤروا دشه مێ 28 صفر 11 ه = رحله تا پێغه مبه رێ اكرم (ص) (سه رگوتنه كي).

نيڤروا دشه مێ 12 ريع الاول 11 ه = رحه لتا پێغه مبه ر(ص) (سه رگوتنا دي).

چارشه م ئه ول ربيع الاول 11 ه = ده فنا پێغه مبه ر ل مالا و يدا (سه ر گوتنه كي).

چار شه م 14 ربيع الاول 11 ه = ده فنا پێغه مبه ر(ص) ل مالا وي دا (سه رگوتنه ك دي).